Ngày xưa, ở một ngôi làng nhỏ của người Bách Việt, có một chàng trai từ nhỏ đã khác mọi người.

Trong khi những người cùng tuổi lo chuyện ruộng nương, trâu bò, vợ con và làm ăn, chàng lại thường ngồi một mình bên dòng suối, nhìn nước chảy về phương xa.

Một ngày nọ, trưởng làng hỏi:

— Con đang nghĩ gì vậy?

Chàng trai đáp:

— Con muốn biết chân lý tối thượng của sự tồn tại là gì.

Trưởng làng ngạc nhiên.

— Con định đi đâu để tìm?

— Con không biết.

— Bao giờ trở về?

— Con cũng không biết.

Cả làng nghe vậy đều lắc đầu.

Nhưng rồi, chẳng hiểu vì sao, người này góp một ít, người kia góp một ít.

Người cho tiền.

Người cho vàng.

Có người đem cả vòng ngọc gia truyền.

Có nhà bán một con trâu.

Mọi người gom góp thành một khoản đủ để chàng trai thực hiện chuyến đi.

Trước ngày lên đường, trưởng làng nói:

— Chúng ta không biết con có tìm được chân lý hay không.

— Nhưng nếu con thật sự tìm thấy, hãy quay về.

Chàng trai cúi đầu.

— Nhất định.

Rồi anh lên đường.

---

CHÍN NĂM TÌM KIẾM

Chín năm trôi qua.

Anh đi qua vô số thành trì.

Gặp những bậc hiền triết.

Đối thoại với những nhà vua.

Đi qua sa mạc.

Vượt núi tuyết.

Ngủ dưới mái hiên của người nghèo.

Có những ngày không có nổi một bữa ăn.

Có những đêm tưởng rằng mình sẽ chết giữa núi rừng.

Nhưng anh vẫn đi.

Bởi trong lòng anh luôn có một câu hỏi:

“Điều gì khiến một con người thật sự giàu có?”

Cuối cùng, anh đến một vương quốc cực kỳ giàu mạnh.

Vị vua nơi ấy nổi tiếng là người sở hữu vô số vàng bạc châu báu.

Nhưng nhà vua cũng nổi tiếng là người bất an.

Ngài có mọi thứ.

Nhưng càng có nhiều, ngài càng sợ mất.

Chàng trai được triệu vào cung.

Hai người nói chuyện suốt nhiều ngày.

Không ai biết chính xác họ đã nói gì.

Chỉ biết sau cuộc trò chuyện ấy, vị vua ngồi một mình rất lâu.

Đến sáng hôm sau, ngài bước ra khỏi cung điện và nói:

— Bao nhiêu năm nay ta tưởng mình sở hữu kho báu.

— Hóa ra chính kho báu đang sở hữu ta.

Nhà vua cười.

Lần đầu tiên sau nhiều năm, ngài ngủ một giấc thật ngon.

Sau đó, nhà vua nói với chàng trai:

— Ngươi đã giúp ta nhìn thấy thứ mà cả đời ta không nhìn thấy.

— Ta không thể trả cho ngươi chân lý.

— Nhưng ta có thể cho ngươi những thứ mà ta đang có.

Nhà vua mở kho.

Vàng chất thành núi.

Ngọc quý đầy rương.

Bạc xếp thành từng đống.

Lụa là chất kín kho.

Ngài ban cho chàng trai rất nhiều của cải.

Nhiều đến mức phải dùng cả một đoàn xe ngựa mới chở hết.

Chàng trai nhìn những cỗ xe chất đầy vàng bạc.

Anh chợt nghĩ:

“Có lẽ đã đến lúc trở về.”

---

CHỈ CÒN MỘT DÒNG SÔNG

Sau chín năm, cuối cùng anh cũng nhìn thấy quê hương.

Chỉ còn một dòng sông nữa.

Bên kia là làng.

Anh vui đến mức bật cười.

Nhưng đúng lúc ấy, trời nổi giông.

Mưa lớn đổ xuống núi.

Nước sông dâng lên.

Rồi một trận lũ khủng khiếp từ thượng nguồn lao xuống.

Anh chỉ kịp nhảy khỏi xe.

ẦM!

Dòng nước cuốn phăng đoàn xe.

Một chiếc.

Rồi chiếc thứ hai.

Rồi chiếc thứ ba.

Vàng bạc, ngọc ngà, châu báu…

Tất cả biến mất trong dòng nước đục ngầu.

Chàng trai bám được vào một thân cây.

Sau nhiều giờ, nước rút.

Anh bò lên bờ.

Trắng tay.

---

NGƯỜI LÀNG CHỈ NHÌN THẤY VÀNG

Khi anh trở về làng, mọi người chạy ra đón.

Họ nghe anh kể về chín năm hành trình.

Nghe chuyện anh gặp vị vua.

Nghe chuyện nhà vua giác ngộ.

Nghe chuyện nhà vua ban cho anh cả một kho báu.

Nhưng rồi…

— Kho báu đâu?

Chàng trai im lặng.

— Bị lũ cuốn mất rồi.

Cả làng chết lặng.

Rồi những tiếng trách móc bắt đầu vang lên.

— Trời đất!

— Có kho báu như vậy mà để mất!

— Sao không thuê người bảo vệ?

— Sao không đi đường khác?

— Sao không đứng bên kia sông gọi chúng tôi sang?

— Chín năm đi tìm chân lý, cuối cùng không giữ nổi một đồng vàng!

— Đúng là số nghèo!

Một người còn tiếc rẻ:

— Nếu tôi biết có từng ấy vàng, tôi đã đi cùng anh từ đầu.

Một người khác nói:

— Nhà vua cho nhiều như vậy mà anh không biết giữ. Đúng là có phúc mà không biết hưởng.

Một người nữa thở dài:

— Chúng tôi góp tiền cho anh đi tìm chân lý, cuối cùng anh mang về được một kho báu rồi lại để nó trôi xuống sông.

Không ai hỏi:

“Nhà vua đã giác ngộ điều gì?”

Không ai hỏi:

“Chàng trai đã tìm thấy chân lý gì?”

Họ chỉ hỏi:

“Vàng đâu?”

Chàng trai nhìn quanh.

Anh bỗng hiểu.

Không phải anh không tìm được chân lý.

Mà là ngôi làng này chưa sẵn sàng nghe nó.

Đêm ấy, anh quyết định rời đi.

---

NHỮNG NGƯỜI Ở LẠI

Sáng hôm sau, chàng trai đeo chiếc túi cũ lên vai.

Không vàng.

Không bạc.

Không ngọc.

Không xe ngựa.

Anh bước ra khỏi làng.

Nhưng đến cuối con đường, anh nghe tiếng chân phía sau.

Một người.

Rồi hai người.

Rồi năm người.

Rồi hơn chục người.

Chàng trai quay lại.

— Các bạn đi theo tôi làm gì?

Một người nói:

— Chúng tôi muốn tiếp tục hành trình.

Anh lắc đầu.

— Kho báu mất hết rồi.

— Tôi biết.

— Tôi cũng không còn gì.

— Chúng tôi biết.

— Chuyến đi tiếp theo có thể còn khó khăn hơn.

— Chúng tôi biết.

Chàng trai nhìn họ.

— Vậy tại sao vẫn đi?

Không ai trả lời.

---

HỌ ĐÃ HIỂU

Những người ấy trở về nhà.

Nhưng không phải để bỏ cuộc.

Họ bắt đầu làm một việc mà cả làng cho rằng điên rồ.

Người bán ruộng.

Người bán trâu.

Người bán cửa hàng.

Người bán những món đồ quý giá trong nhà.

Có người bán cả căn nhà mà cha mẹ để lại.

Người làng thấy vậy thì cười.

— Kho báu đã mất rồi mà còn đem tài sản đi cho hắn?

— Đúng là bị hắn làm cho mê hoặc!

Nhưng những người ấy không giải thích.

Họ chỉ lặng lẽ đem tất cả những gì mình có đến.

Chàng trai kinh ngạc.

— Các bạn làm gì vậy?

Một người đặt túi tiền xuống.

— Góp vào hành trình.

— Nhưng tôi đã mất hết kho báu rồi.

Người kia cười:

— Chúng tôi biết.

— Vậy tại sao còn góp?

Một người phụ nữ nói:

— Vì chúng tôi đã hiểu ra một chuyện.

Chàng trai im lặng.

Người phụ nữ nhìn anh:

— Kho báu không nằm trên những cỗ xe đã bị dòng lũ cuốn đi.

Một người khác tiếp lời:

— Nếu kho báu thật sự nằm trong vàng bạc, thì khi dòng lũ cuốn mất, mọi thứ phải kết thúc.

— Nhưng nó không kết thúc.

— Bởi vì anh vẫn còn ở đây.

Chàng trai đứng bất động.

Người thanh niên trẻ nói:

— Chúng tôi đã suy nghĩ rất lâu.

— Một vị vua giàu có đã sẵn sàng dâng cả kho báu cho anh chỉ vì anh giúp ông ta giác ngộ.

— Nghĩa là thứ tạo ra kho báu không phải là vàng.

— Thứ tạo ra kho báu là chính anh.

Chàng trai nhìn họ.

Người thanh niên nói tiếp:

— Một vị vua có thể dâng kho báu cho anh.

— Vậy tại sao chúng ta lại chỉ nghĩ đến số vàng đã mất?

— Nếu một vị vua đã làm như vậy…

Anh ta cười.

— Thì một vị vua khác cũng có thể làm như vậy.

Mọi người bắt đầu cười.

Một người nói:

— Nếu một vương quốc có thể dâng kho báu, chúng ta sẽ đi đến vương quốc thứ hai.

Người khác:

— Nếu vương quốc thứ hai không có…

— Thì đi vương quốc thứ ba.

— Nếu có một trăm vương quốc?

— Thì giúp một trăm vị vua giác ngộ!

Cả nhóm cười vang.

Chàng trai cũng bật cười.

Nhưng lần này, trong tiếng cười của anh có một thứ khác.

Anh đã thực sự hiểu.

---

KHO BÁU LÀ AI?

Chàng trai nhìn những túi tiền họ mang tới.

Anh hỏi:

— Các bạn không sợ mất sao?

Một ông lão trả lời:

— Có.

— Không sợ bán hết tài sản rồi cuối cùng chẳng được gì sao?

Ông lão cười:

— Có chứ.

— Vậy tại sao vẫn làm?

Ông nhìn chàng trai thật lâu.

— Vì trước đây chúng tôi tưởng mình đang đầu tư tiền vào hành trình của anh.

— Nhưng bây giờ chúng tôi mới hiểu…

Ông đặt tay lên vai chàng trai.

— Chúng tôi không đầu tư vào những chiếc xe chở vàng.

— Chúng tôi đầu tư vào người có khả năng khiến những chiếc xe ấy xuất hiện.

Cả đoàn im lặng.

Một cô gái trẻ nói:

— Xe ngựa có thể bị lũ cuốn.

— Vàng có thể mất.

— Thành trì có thể sụp.

— Kho báu có thể bị cướp.

— Nhưng nếu năng lực tạo ra kho báu vẫn còn…

Cô nhìn chàng trai.

— Thì mất một kho báu chẳng có nghĩa là mất tất cả.

Chàng trai nhìn cô.

— Vậy các bạn nghĩ kho báu thật sự là gì?

Cô gái mỉm cười:

— Là anh.

---

HÀNH TRÌNH MỚI

Ngày hôm đó, đoàn người không còn giống những người đi theo một kẻ đi tìm chân lý nữa.

Họ đã trở thành những người cùng nhau tìm kiếm một điều lớn hơn.

Họ không đi tìm những chiếc xe vàng đã mất.

Họ đi tìm những vương quốc chưa từng đặt chân đến.

Không phải để xin vàng.

Không phải để cướp kho báu.

Mà để tìm những vị vua đang có trong tay tất cả mọi thứ…

nhưng vẫn chưa biết mình đang sở hữu điều gì.

Trước khi đi, chàng trai quay lại nhìn ngôi làng.

Nơi ấy vẫn còn những người đang tiếc nuối dòng vàng đã trôi.

Anh không trách họ.

Bởi chính anh cũng từng nghĩ kho báu nằm trên những cỗ xe.

Cho đến khi dòng lũ cuốn tất cả đi.

Anh mới hiểu:

Dòng lũ không lấy mất kho báu.

Dòng lũ chỉ lấy đi thứ mà anh từng nhầm tưởng là kho báu.

Anh quay sang những người đồng hành.

— Chúng ta đi thôi.

Một cô gái hỏi:

— Đi đâu trước?

Chàng trai nhìn về phía chân trời.

— Vương quốc giàu nhất.

— Tại sao?

Anh mỉm cười.

— Vì nếu một vị vua nghèo có thể giác ngộ…

— Một vị vua giàu có chắc chắn cũng có thể.

Cô gái bật cười:

— Và nếu ông ấy lại tặng chúng ta một kho báu?

Chàng trai nhìn đoàn người.

Lần này anh không trả lời ngay.

Rồi anh nói:

— Thì chúng ta sẽ không để kho báu ấy biến thành mục đích của hành trình.

— Vì sao?

Anh chỉ vào chính mình.

— Bởi chúng ta đã biết kho báu nằm ở đâu rồi.

Cả đoàn nhìn nhau.

Rồi cùng bước đi.

Phía sau họ là ngôi làng.

Phía trước là những vương quốc chưa biết tên.

Và trên con đường ấy, không có một cỗ xe vàng nào.

Nhưng mỗi người đều mang theo một thứ quý giá hơn:

khả năng tạo ra giá trị.

Bởi cuối cùng họ đã ngộ ra một chân lý mà cả ngôi làng không nhìn thấy:

Người nghèo không phải là người mất một kho báu.

Người nghèo thật sự là người chỉ biết nhìn vào kho báu mà không nhìn thấy năng lực tạo ra kho báu.

Vàng có thể bị dòng lũ cuốn trôi.

Nhưng nếu kho báu nằm trong chính con người, thì dòng lũ nào có thể cuốn nó đi?